استراتژی تبدیل دانش فردی به دانش سازمانی
ساعت ٤:۳۳ ‎ب.ظ روز سه‌شنبه ٢۱ خرداد ،۱۳٩٢  کلمات کلیدی:

1 ستراتژی تبدیل دانش فردی به دانش سازمانی

هدف اصلی از نگارش این مقاله، تبیین مفهومی دو استراتژی رمزگذاری و شخصی سازی مدیریت دانش و در نتیجه، هم افزایی بین این دو استراتژی با الهام از الگوی نظری دانش آفرینی نوناکا و تاکه اوچی (۱۹۹۵) است

  •  

هدف اصلی از نگارش این مقاله، تبیین مفهومی دو استراتژی رمزگذاری و شخصی سازی مدیریت دانش و در نتیجه، هم افزایی بین این دو استراتژی با الهام از الگوی نظری دانش آفرینی نوناکا و تاکه اوچی (۱۹۹۵) است. فرایند دانش آفرینی ناظر بر چهار شیوه تعامل بین دانش ضمنی و دانش صریح، یعنی اجتماعی شدن، بروز رسانی، ترکیب و درونی سازی است که در قالب یک نقشه مفهومی به تصویر کشیده شده است. نقشه مفهومی به عنوان تکنیکی موثر در تبیین روابط معنی دار و منطقی بین مفاهیم مدیریت دانش، به ادراک مدیران از مفاهیم و فرایند مدیریت دانش در سازمان کمک می کند.

مقدمه

مدیریت دانش ، به گونه ای اساسی، فعالیتی است که به اتخــاذ استراتژی و تدابیری بـرای مدیریت ســرمایه های فکری انسان محور معطوف است

 ( ۱۹۹۹ ,Creedy & Adam). با این هدف که با به کارگیری بهینه و موثر دانش موجود و گنجاندن آن در قالب کالاها و خدمات، شایستگی های اساسی سازمان را برای دستیابی به برتری رقابتی ارتقاء بخشد (Ahmad, ۲۰۰۲ & Coli).

مفهوم مدیریت دانش از دیدگاه صاحبنظران مختلف با تعریفهای متفاوتی ارائه شده است؛ برخی تعریفها بر ابعاد عملیاتی مدیریت دانش متمرکز شده، درحالی که برخی دیگر بر موضوعهای مفهومی تکیه دارند. بعضی نویسندگان مدیریت دانش را با رویکردی مکانیکی و بعضی دیگر آن را از دیدگاه انسان گرایانه مورد نظر قرار داده اند.

نظربه اینکه، مدیریت دانش به منظور توصیف هر نوع کاربست فناوری جدید، با هدف تلاش برای سازماندهی سرمایه های فکری یک سازمان به کار می رود، ممکن است به نادرست معادل با پردازش داده ها یا مدیریت اطلاعات تعریف شده، یا حتی منحصراً یک فرایند فنی و فناورانه قلمداد شود. بنابراین، مدیریت دانش مجموعه ای از رویکـردهای فنی برای یک مسئله نیست، بلکه یک فرایند اجتماعی و انسانی است که البته ممکن است از راه رویکردهای فنی و فناورانه تسهیل شود (Sallis & Jones, ۲۰۰۲).

بدین ترتیب، فناوریها و سیستمهای اجتماعی در مدیریت دانش، از اهمیت یکسانی برخوردارند. تبدیل و تغییر داده ها به اطلاعات به گونه موثر از راه فناوری اطلاعات هدایت می شود. لکن فناوری اطلاعات معادل مناسبی برای تبدیل اطلاعات به دانش نیست. تبدیل اطلاعات به دانش از طریق رویکردهای اجتماعی بهتر صورت می پذیرد. این یکی از دلایلی است که ما باور داریم که مدیریت دانش با بهینه سازی خرده سیستم های فنی و اجتماعی بهتر انجام می گیرد. ریشه این دیدگاه را می توان در رویکرد فنی اجتماعی سازمان جستجو کرد (Bhatt,۲۰۰۱). از این رو، مدیریت دانش به عنوان سازوکاری مؤثر در حمایت از تعاملات انسانی و فرایندهای تشریک مساعی، شکل تکامل یافته ای از مدیریت منابع انسانی و فناوری اطلاعات قلمداد می شود .

نوناکا و تاکه اوچی (۵۹۹۱,Takeuchi & Nonaka) با هدف یکپارچه کردن دو بعد فنی و اجتماعی مدیریت دانش، نظریه دانش آفرینی خود را که ناظر بر فرایند تعامل و تبادل بین دو نوع دانش ضمنی و صریح است، مطرح کردند. آنان دانش آفرینی را به مثابه، «... قابلیت یک سازمان برای خلق دانش، نشر آن در سراسر سازمان و گنجاندن آن در قالب کالا، خدمات و سیستم ها» معرفی می کنند.

با وجود تعریفهای مختلف از مدیریت دانش، درک این نکته ضروری است که افراد در سازمان، دانش را چگونه فرا می گیرند، چگونه آنچه را که یادگرفته اند جامه عمل می پوشانند و آن را با دیگران به اشتراک می­ گذارند. در درون هر سازمانی، چهار حالت از آگاهی وجود دارد. یک سازمان بسته به دامنه فعالیتهای مختلف می تواند در یکی از این چهار حالت و یا بیشتر قرار گیرد. این ماتریس را می توان نقطه شروعی برای تعریف راهبردهای لازم برای تعریف دانش موجود و مدیریت اثربخش آن قلمداد کرد (Sallis & Jones, ۲۰۰۲).

استراتژی های مدیریت دانش

بر پایه تمایز بین دو نوع دانش صریح و ضمنی، دو استراتژی متفاوت برای مدیریت دانش در سازمان پیشنهاد شده است. استراتژی های مدیریت دانش بر دو دیدگاه استراتژی مدیریت دانش صریح محـور و ضمنی محور استوار است (Keskin, ۲۰۰۵). هانسن و همکاران بر این باورند که دست کم دو نوع استراتژی برای مدیریت دانش وجود دارد. این دو، عبارتند: از استراتژی رمزگذاری (دانش صریح محور) و استراتژی شخصی سازی (دانش ضمنی محور). (Hansen, et al,۱۹۹۹)

الف) استراتژی رمزگذاری

استراتژی رمزگذاری بر مدیریت، کاربرد و ذخیره نظام مند سرمایه های دانشی یک سازمان متمرکز می شود. پاسخ سریع به مشتریان، کاهش هزینه تبادل دانش و رمزگذاری توانمندی­های یک سازمان، با استفاده از فناوری اطلاعات و با هدف کاهش پیچیدگی، دسترسی و کاربری مجدد دانش، از محورهای کلیدی این استراتژی به شمار می آید. سازمان با بهره­ گیری از این استراتژی می تواند با استفاده مجدد از دانش رمزگذاری شده، به کارایی سازمانی و اقتصادی نایل آید (Keskin, ۲۰۰۵).

به گونه ای اصولی، استراتژی رمزگذاری، مستلزم ذخیره دانش در قالب پایگاههای اطلاعاتی است به گونه ای که هر یک از اعضای سازمان به آسانی قادر به بازیابی دانش مورد نظر خود در آن باشند. به گمان سالیز و جونز (Sallis & Jones, ۲۰۰۲) آگاهی از اینکه، دانش کجا و چگونه خلق و به کارگرفته می شود، دارای اهمیت فراوان است. استفاده از استراتژی رمزگذاری، نیازمند پیمودن مراحلی است که از ممیزی دانش موجود در سازمان آغاز شده، با طبقه بندی، مستند سازی، ذخیره سازی و نقشه کشی دانش ادامه می یابد.

در سیستم ممیزی دانش، توانمندیها و کاستی های دانشی یک سازمان مورد ارزیابی قرارگرفته و شیوه های مناسب پردازش دانش تعیین می شود تا بر اساس آن سازمان بتواند عوامل درونی را که ممکن است مانع از تسهیم دانش شوند، شناسایی کند (Sallis & Jones, ۲۰۰۲). ممیزی دانش به دنبال ایجاد یک زمینه هدفمند و تعریفهای مشخص دراین باره­ است که: چه دانشی مفقود است؟ چه کسی دانش دارد؟ و چگونه باید دانش را مورد استفاده قرار داد؟ بنابراین، هدفهای ممیزی دانش را می توان در: ۱) شناسایی دانش موجود در زمینه موردنظر؛ ۲) شناسایی دانش مفقود؛ ۳) ارائه پیشنهادهایی به مدیریت در جهت بهبود وضعیت موجود برای فعالیتهای مدیریت دانش در زمینه موردنظر، جستجو کرد (Morey et al, ۲۰۰۲). ویگ (Wiig,۱۹۹۷) به برخی از روشهای تحلیل دانش که با ممیزی دانش تناسب دارند، به شرح زیر اشاره دارد:

پیمایش دانش از راه پرسشنامه، به منظور ارائه یک دید کلی از موقعیتهای دانش در سازمان،

نشستهای گروهی مدیران میانی، به منظور شناسایی شرایط لازم برای ایجاد یک محیط دانش محور،

تحلیل محیط کار، به منظور شناخت دانش و تعریف نقش آن ،

تحلیل مبنا و شالوده دانش، برای شناخت دانش انباشته شده و جزییات آن،

ترسیم نقشه دانش و مکان یابی دانش،

تحلیل عملی دانش اصلی، تعیین حوزه های مهم و حساس دانش،

تحلیل نیازمندیها و ضرورت کاربرد دانش، برای شناسایی چگونگی استفاده دانش برای هدفهای کسب و کار و تعیین چگونگی توسعه و بهبود شرایط،

ترسیم نمای دانش (شرح حال دانش) برای شناخت جزییات کار دانش و ایفای نقش دانش در توزیع محصولات ارزشمند،

تحلیل جریان دانش، برای به دست آوردن تصویر کلی از تبادلهای دانش و دروندادهای فرایند کسب و کار .

بی شک، یافتن منابع دانش برای رمزگذاری آن، از اهمیت بالایی برخوردار است. اگر ندانیم منبع دانش کجاست و آن را نیابیم، مانند این است که ندانیم خود دانش چیست. طرح و نقشه در واقع راهنماست، ولی منبع دانش نیست. ترسیم نقشه دانش به معنی یافتن جایگاه­ ها و محلهای دانش در سازمان و انتشار تصویری است که آنها را نشان می دهد. هدف اصلی و روشن ترین فایده نقشه دانش، دادن نشانی محل مراجعه در سازمان، برای کسب تخصص مورد نیاز است که ضمن اشاره به دفاتر و مدارک حاوی دانش، دانشگران و صاحبان دانش را نیز معرفی می کند .

رمزگذاری دانش در اشکال مختلف ممیزی، ذخیره سازی و نقشه کشی دانش، اغلب با استفاده از فناوری اطلاعات محقق می شود. بنابراین، بارزترین وجه فنی مدیریت دانش را می توان در رویکرد استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباط ها (ICT) به منظور کشف و بازیابی دانش، ذخیره سازی و قابل دسترس ساختن آن برای کل سازمان، تصور کرد. به بیان دیگر : فناوری، مدیریت دانش سازمانی را آسان می سازد.

ب) استراتژی شخصی سازی

برخلاف استراتژی رمزگذاری که به طور کامل با دانش صریح و مستند موجود در سازمان پیوند خورده است، استراتژی شخصی سازی به گونه ای اساسی به یک یک افراد درون سازمان وابسته است: افرادی که دانش را خلق می کنند و در خلال تعاملات خود با دیگران آن را به اشتراک می گذارند (۴۰۰۲, Smith). تاکید بر اشتراک دانش از راه تعاملات و گفتگوهایی که بدان وسیله شبکه های اجتماعی، گروههای حرفه ای یا تیمها شکل می گیرند، از محورهای اصلی استراتژی شخصی سازی قلمداد می شوند (۵۰۰۲,Keskin).

اودل و گریسون(۱۹۹۹) بر این باورند که: «یادگیری و اشتراک دانش دو فعالیت اجتماعی هستند. تعاملات اجتماعی بر تعامل رفتار فردی با یادگیری، اشتراک و انتقال ارزشها، مفروضه ها، بینش ها و شناخت متمرکز است و متضمن گردهمایی های غیررسمی، گفتمان­­ها، رویداد های اجتماعی، خرد جمعی، شبکه ها و برنامه های رایزنی می باشند». اگر در جریان تبادل و اشتراک دانش، اعتماد، صداقت و صمیمیت بین افراد وجود نداشته باشد، افراد نمی توانند به آسانی دانش را از منابع اجتماعی کسب کرده، بازیابی کنند. بنابراین، ایجاد اعتماد از راه تسهیل تعاملات اجتماعی، استراتژی بلند مدتی است که به مدیرانی نیاز دارد که رفتار انسانی را درک کرده، فرهنگ سازمانی را دگرگون سازند. از این رو، محیط کار باید سرشار از اعتماد و صداقت باشد. مطالعه های بسیاری از محققان مؤید آن است که فرهنگ سازمانی مبتنی بر اعتماد، افراد را به تعامل و اشتراک دانش با دیگران بر می انگیزد و تاثیر فراوانی بر سایر پدیده های سازمانی، مانند: رضایت شغلی، استرس، تعهد سازمانی و بهره­ وری دارد.

مدیریت دانش نیازمند بهره ­گیری از دو استراتژی متفاوت یعنی: رمزگذاری و شخصی سازی است. هر یک از این دو استراتژی نیازمند الزاماتی است که در اثربخشی مدیریت دانش مـوثرند. همان گونه که نوناکا و تاکه اوچی (۵۹۹۱,Takeuchi & Nonaka) یادآور شده اند، انتخاب یک استراتژی به معنی نفی دیگری نیست. تمایز این دو فقط به شناخت راهبردهای مدیریتی آن کمک می کند. اشتراک دانش در نخستین مرحله از فرایند مدیریت دانش، مستلزم تبادل دانش ضمنی، تجربه ها و مهارتهای نهفته در اذهان افراد است. بنابراین، نیازمند استفاده از استراتژی شخصی سازی است. درعین حال استفاده از فناوری های اطلاعات و ارتباط هایی مانند شبکه اینترانت و اینترنت، در ترسیم نقشه دانش و شبکه سازی به افراد امکان می دهد تا منبع دانش مورد نظر خود را جستجو کرده، دانش را در آن بازیابی کنند. از این رو، ماهیت و نوع تعاملات میان فردی، به شکل دیگری نمودار می شود و فرایند آن را سرعت می بخشد.

هم افزایی بین استراتژی رمزگذاری و شخصی سازی

09119608453 مجموعه مقالات انگلیسی با ترجمه فارسی در …

ساخت آهنگ + تنظیم میکس مسترینگ شعر تحت نظر کمپانی …

آموزشگاه اندیشه سازان صنعت با بیش از 15 سال سابقه …

تدریس دوره های تخصصی و عمومی کامپیوتر گرافیک تدوین …

همان گونه که اشاره شد، نوناکا و تاکه اوچی با وجود تمایز بین دو نوع دانش صریح و ضمنی، پیوند و ایجاد هم افزایی میان این دو را ضروری و مکمل یکدیگر می دانند. نظربه اینکه، سازمان خود به تنهایی قادر به خلق دانش نیست و دانش ضمنی افراد مبنای دانش آفرینی سازمانی را تشکیل می دهد، سازمان موظف به یکپارچه سازی و به حرکت در آوردن دانش ضمنی خلق شده و انباشته شده در سطح فردی و به حرکت درآوردن آن در سراسر سازمان است. به باور نوناکا، اساس دانش آفرینی، تعامل بین دانش صریح و ضمنی است. بنابراین، روشهای برقراری ارتباط و پیوند بین دانش ضمنی و دانش صریح، و به بیان دیگر دو استراتژی رمزگذاری و شخصی سازی موصوف به فرایند تبدیل دانش از چهار عنصر اساسی تبعیت می کند که بر اساس ایدة نوناکا و تاکه اوچی مطرح شده اند (Sallis & Jones, ۲۰۰۲).

الف) اجتماعی شدن از ضمنی به ضمنی:

نخستین رکن فرایند تبادل دانش، تسهیم و تشریک ایده هاست. تعامل دانش ضمنی با دانش ضمنی، این همان چیزی است که در خلال پویایی­های تیمهای کارامد و یا بین همکارانی که ایده های مشترک دارند، اتفاق می افتد. در این مرحله، افراد در مورد آنچه که برایشان مهم است، به گفتگو می نشینند و از اندیشه های دیگران بهره می گیرند. در نتیجه آن، دانش توافقی حاصل می شود. این دانش محصول اتفاق نظر اعضاء درباره معانی اصطلاحات و مفاهیم مورد بحث در آن شرایط ویژه است. در این مرحله از فرایند دانش آفرینی، تجربه یک اصل کلیدی است و نیز ابزار مفیدی برای خلق ایده های جدید به شمار می رود، بنابراین انتقال صرف اطلاعات کافی، نیست.

ب) برونی سازی از ضمنی به صریح

ر این فرایند، ایده ها به یک واقعیت عملی مبدل می شوند. در یک جو تیمی، استعاره ها و تمثیل ها به افراد کمک می کنند تا دانش ضمنی (تجربه ها، ایده ها، عقیده ها و..) خود را برونی و آشکار سازند و تصویری روشن و شفاف از ایده های دیگران را در ذهن مجسم کنند. دانش توافقی در خلال دیالوگ ها، مباحثه ها و تحلیل ها تصفیه شده و از زبان رمزی، مانند: تمثیل و استعاره برای برجسته کردن وجوه تشابه مفاهیم استفاده می شود. بدین گونه، بین مفاهیم رابطه برقرار می شود. هر یک از بخش ها و روابط میان آنها به تعریف مسئله کمک می کند و به طور کلی، به بدنه دانش انسجام و نظم منطقی می بخشد. به باور نوناکا، دانش به دست آمده دانش مفهومی نام دارد؛ دانش بدیع و تازه ای که به وسیله اعضای شرکت کننده خلق شده است.

ج) ترکیب از صریح به صریح

ترکیب، فرایند قاعده مند ساختن مفاهیم در قالب سیستم دانش است. مفاهیم خلق شده در مرحله برونی سازی، در قالب ساختارهای دانش سازماندهی می شوند که بدین ترتیب، دانش به دست آمده دانش سیستماتیک نامیده می شود. به تعبیر دیگر، دانش صریح با مجموعه های سیستماتیک و پیچیده موجود آمیخته شده، دانش صریح سیستماتیک جدید خلق می شود. ویژگی مهم ترکیب این است که دانش پردازش شده می تواند به گونه مستقیم به دیگران معرفی شود و در جلسه های گروهی انتشار یابد (۴۰۰۲, Hussi). استفاده موثر از شبکه ارتباط های رایانه ای و پایگاههای داده ای، این شیوه از تبدیل دانش را تسهیل می کند (۵۹۹۱,Takeuchi & Nonaka).

د) درونی سازی – از صریح به ضمنی

این شیوه از تبادل دانش به اعضای تیم کمک می کند، تا تصورات ذهنی خود را از مسائلی که نیازمند حل و فصل می باشند، بیان کنند. بر این اساس، اعضا سعی می کنند تا ایده های خوب را مبنای عمل خویش قرار دهند. درونی کردن این ایده ها در ایجاد تفاهم و توسعه یک فرهنگ یادگیری ( یادگیری از راه عمل) مؤثر است. این امر مستلزم تصریح دانش ضمنی آشکار شده در قـــالب اسناد، دستورکار­ها و حکایتهای موفق در سازمان است (Sallis & Jones, ۲۰۰۲). درونی سازی دانش باعث می شود که دریافت کننده حق مالکیت دانش را پیدا می کند، نسبت به آن متعهد و از دانش کسب شده خرسند شود. مالکیت دانش به میزان انرژی، وقت، کوشش و توجهی که فرد صرف دانش می کند، اشاره دارد. تعهد ویژگی دوم درونی سازی دانش است. به گونه ای که بر قدرت همانندسازی فرد و درگیری مستمر با دانش اثر می گذارد (۳۰۰۲,Cummings).

الگوی ارائه شده در تئوری دانش آفرینی نوناکا مبتنی بر پنج مرحله دانش آفرینی سازمانی است که در آن تمامی مفاهیم نظری مورد توجه قرار می گیرد؛ فرایند دانش آفرینی سازمانی با اشتراک دانش سازمانی آغاز می شودکه تقریباً با شیوه اجتماعی شدن مطابقت دارد. در مرحله دوم، دانش ضمنی توسط اعضای تیم به اشتراک گذاشته می شود و در قالب مفهوم جدیدی آشکار می شود. مفهوم خلق شده در مرحله سوم، از راه سازمان با تمرکز بر این نکته که آیا ارزش پیگیری دارد، توجیه شده و در نهایت در خلال آنچه همسطح سازی دانش نامیده می شود، در سراسر سازمان بسط و توسعه می یابد.

نتیجه گیری

دانش آفرینی سازمانی یک تعامل پویا و مستمر بین دانش ضمنی و صریح است. این تعامل با تحول و تکامل شیوه های مختلف تبدیل دانش شکل می گیرد؛ اجتماعی­ شدن که به گونه ای معمول با ایجاد زمینه تعامل آغاز می شود، امکان اشتراک و تبادل تجربه ها و الگوهای ذهنی افراد را تسهیل می سازد. دانش توافقی الگوهای ذهنی مشترک و مهارتهای فنی را موجب می شود. برونی­ سازی با بهره­ گیری از استعاره­ ها و ضرب المثلها در خلال دیالوگ یا تفکر گروهی به اعضای تیم کمک می کند تا دانش ضمنی خود را که به سختی قابل تبادل است، بیان کنند و در نهایت باعث پدید آمدن دانش مفهومی می شود. ترکیب که در نتیجه شبکه سازی دانش جدید و دانش موجود بخشهای دیگر سازمان حاصل می شود، دانش را در قالب یک محصول، خدمت یا سیستم های مدیریتی جدید متبلور می سازد. دانش سیستماتیک محصول نهایی این مرحله از فرایند تبدیل دانش است. در نهایت یادگیری از راه عمل که موجب درونی سازی می شود و دانش عملی را پدید می­ آورد. این محتواهای دانش در فرایند دانش آفرینی با هم در تعاملند ( موری و همکاران، ۲۰۰۰).

بنابراین، فرایند تبدیل دانش به عنوان استراتژی اثربخش در ایجاد یکپارچگی و هم افزایی بین دانش فردی و دانش سازمانی که به گونه ای اساسی ماهیتی ضمنی و صریح دارند، قابل ملاحظه است. درک این فرایند نیز مستلزم شناخت و فهم مراحل و شیوه های مختلف آن است به گونه ای که چگونگی تبدیل دانش ضمنی (فردی) به دانش صریح (سازمانی) را به تصویر می­کشد.

رضوان حسینقلی زاده

منابع

۱. داونپورت، تامس و پروساک، لارس (؟) "‌مدیریت دانش " ، ترجمه حسین رحمان سرشت (۱۳۷۹)، تهران: نشر ساپکو.

۲. Adam، R.& Mccreedy، S.(۱۹۹۹) “A critical review of knowledge management models”.

The learning Organizarion،Vol.۶،No.۳، pp. ۹۱-۱۰۱

۳. Bhatt، G. D. (۲۰۰۱) “knowledge management in organization: examining the interaction between technologies، techniques and people”. Journal of Knowledge Management.Vol.۵،No.۱، pp. ۶۸-۷۵

۴.Coli،G.، Ahmad، R.& Ives، B.(۲۰۰۰) “knowledge management: A proposed framework, information ready for knowledge management”. The International Journal of Education Management (۱۴)pp. ۳۲۵-۳۳۳

۵. Cummings، J.، (۲۰۳۳) “ Knowledge sharing: A Review of the literature”، The world Bank Washington، D.C.، Online: http://worldbank.org;oed

۶. Hansen, M., Nohria, N. & Tierney, T.(۱۹۹۹) "What۰۳۹;s your strategy for managing knowledge?"< Harvard Business Review

۷. Hussi، tomi (۲۰۰۴) “reconfiguring knowledge management- combining intellectual capital،

intangible assets and knowledge creation”.Journal of Knowledge Management Vo. ۸، No.۲،pp.۳۶-۵۲

۸. Jasimuddin, and et all (۲۰۰۵) «The paradox of using tactic explicit knowledge strategies to face dilemmas», Management Decision Journal, Vol,۴۳.No,۱.

۹. Keskin، Halit (۲۰۰۵) "The Relationship between explicit and tacit orientaed knowledge strategy and firm performance"، Journal of American Academy of Business". Vol.۱

۱۰. Morey،D.، maybury، M.& thuraisigham، B. (۲۰۰۲) “knowledge management: classic and ontemporary works”. The MIT Press Cambridge Massachusetts،London،England

۱۱. Nonaka، I.&Takeuchi، H. (۱۹۹۵) “the creation- knowledge company”. New York: Oxford university press.

۱۲. Sallis، E.& jones، G.(۲۰۰۲) “knowledge management in Education”. Kogan page،London

۱۳. Smith ،Alan، (۲۰۰۴) «Knowledge management strategies: Amulti case study»، Journal of Knowledge Management. Vol.۸،No.۳.

۱۴. Wiig،kar (۱۹۹۷) “knowledge management:An introduction and perspective”.

Journal of Knowledge Management، Vol.۱،No.۱

۱۵. Yang، Jen، (۲۰۰۶) “Knowledge sharing: Investigating appropriate leadership roles and collaborative culture"، Journal of Tourism Management، doi:۱۰.۱۰۱۶/j.tourman.۲۰۰۶.۰۸.۰۰۶

بقیه منابع در دفتر مجله محفوظ است.

_ رضوان حسینقلی زاده: دانشجوی دکترای مدیریت آموزشی در دانشگاه تهران